HƯỚNG DẪN MỚI VỀ ÁP DỤNG TÌNH TIẾT TĂNG NẶNG, GIẢM NHẸ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ

Để việc áp dụng được thống nhất hơn, cụ thể hơn, công bằng hơn đối với các chế định tình tiết giảm nhẹ, tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Bộ luật hình sự, ngày 30/9/2025 Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các chế định này. Bằng bài viết dưới đây, Hãng Luật Duy Tín giúp bạn đọc tìm hiểu về vấn đề này.

1. Khi tự nguyện để người khác bồi thường thay, bị cáo sẽ được hưởng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Theo Nghị quyết này, nếu bị cáo tự mình hoặc tự nguyện đồng ý để thân nhân hoặc bạn bè của bị cáo sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả thay, đây được xem là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho chính bị cáo. Hướng dẫn này chi tiết hóa tình tiết giảm nhẹ “Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả”, áp dụng ngay cả khi người khác đứng ra bồi thường thay. Theo đó, khi cha, mẹ, vợ, chồng, con, anh, chị, em, bạn bè … của bị cáo là người đứng ra thực hiện việc bồi thường, miễn là có sự đồng ý của bị cáo, khi đó bị cáo được hưởng tình tiết giảm nhẹ TNHS “Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả”.

Quy định này thể hiện pháp luật hướng đến sự khắc phục hậu quả thiệt hại, điều đó có nghĩa rằng pháp luật đã công nhận sự nỗ lực khắc phục hậu quả cho xã hội quan trọng hơn nguồn gốc của khoản tiền bồi thường. Điều này thúc đẩy cách tiếp cận mang tính phục hồi thay vì chỉ trừng phạt cá nhân một cách biệt lập.

2. “Tức nước vỡ bờ”: khi sự dồn nén kéo dài được xem là bị kích động

Một trong những điểm đáng chú ý nhất là việc pháp luật thừa nhận rằng tình trạng “bị kích động về tinh thần” không chỉ giới hạn ở những phản ứng tức thời. Theo Nghị quyết này, một người có thể được xem là bị kích động về tinh thần nếu họ phải chịu đựng các hành vi trái pháp luật mang tính áp bức, lặp đi lặp lại trong thời gian dài từ phía nạn nhân, dẫn đến sự dồn nén tâm lý và cuối cùng bùng phát thành hành vi phạm tội.

Ví dụ điển hình được nêu trong Nghị quyết là trường hợp Nguyễn Văn B, sau một thời gian dài bị cha mình (Nguyễn Văn A) bạo hành, chửi mắng, B đã dùng gậy gỗ gây thương tích nặng cho ông A, khiến ông A bị tổn thương  65% sức khỏe, Trường hợp này, B được hưởng tình tiết giảm nhẹ “Phạm tội trong trường hợp bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của nạn nhân gây ra“. Điều này cho thấy pháp luật đã rất quan tâm đến trạng thái  tâm lý của bị cáo lúc thực hiện hành vi phạm tội, công nhận rằng điểm giới hạn của một người có thể là kết quả của cả một quá trình chịu đựng kéo dài, chứ không chỉ là một sự kiện đơn lẻ.

3. Phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn: hành vi phạm tội xuất phát từ sự cùng quẫn về kinh tế được xem là tình tiết giảm nhẹ

Nghị quyết đã làm rõ tình tiết giảm nhẹ “Phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra”. Để được áp dụng, người phạm tội phải đáp ứng hai điều kiện bắt buộc: hoàn cảnh phải đặc biệt khó khăn và hoàn cảnh đó không phải do họ tự gây ra.

Ví dụ được đưa ra tại nghị quyết: Nguyễn Văn A, xuất thân từ một gia đình nghèo có vợ bị bệnh, đã trộm một chiếc xe máy, bán được 20.000.000 đồng để có tiền cứu con đang trong ca phẫu thuật khẩn cấp nguy hiểm đến tính mạng. 

Quy định này phản ánh sự phân tích hoàn cảnh của pháp luật trong việc phân biệt giữa hành vi phạm tội xuất phát từ ý đồ xấu xa và hành vi phạm tội nảy sinh từ sự tuyệt vọng, cùng quẫn. Theo đó, quy định này thể hiện sự khoan hồng của pháp luật đối với những cá nhân bị hoàn cảnh đẩy đến đường cùng.

4. “Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp” không còn là khái niệm mơ hồ

Thuật ngữ “phạm tội có tính chất chuyên nghiệp” không còn là một nhận định chủ quan của các cơ quan tố tụng. Nghị quyết đã đưa ra một định nghĩa cụ thể và mang tính định lượng rõ ràng: một người được coi là phạm tội chuyên nghiệp khi thực hiện cùng một loại tội phạm từ 5 lần trở lên, bất kể các lần đó đã bị xét xử hay chưa, miễn là chưa hết thời hiệu hoặc chưa được xóa án tích và coi nguồn lợi bất chính từ việc phạm tội đó là nguồn thu nhập chính của mình.

Ví dụ như trường hợp Đặng Hồng H thực hiện 10 vụ trộm cắp để có tiền cờ bạc. Sự định lượng hóa này giúp hội đồng xét xử áp dụng pháp luật một cách thống nhất trên toàn lãnh thổ.

5. Gây án đối với người dễ bị tổn thương: “không biết” không phải là lý do

Một trong những điểm mới nhất là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự khi phạm tội cố ý đối với người dưới 16 tuổi, phụ nữ có thai, hoặc người từ đủ 70 tuổi trở lên. Điểm mấu chốt ở đây là: tình tiết tăng nặng này được áp dụng bất kể người phạm tội có biết về tình trạng của nạn nhân hay không.

Quy định này cho thấy một sự dịch chuyển trong pháp luật: từ việc chỉ tập trung vào ý định chủ quan của người phạm tội, sang việc ưu tiên tuyệt đối cho việc bảo vệ các nhóm xã hội cần được che chở nhất, đặt gánh nặng chứng minh và trách nhiệm lên người gây án. Bất kỳ hành vi gây hại nào đối với họ đều mặc định bị xem xét với mức độ nghiêm khắc hơn.

6. “Công thức” để được giảm án dưới khung

Pháp luật cũng đưa ra một quy tắc rất cụ thể, gần như là một công thức toán học, cho phép Tòa án tuyên một mức án thấp hơn mức tối thiểu của khung hình phạt. Điều này chỉ xảy ra khi có đủ các điều kiện sau: số tình tiết giảm nhẹ phải nhiều hơn số tình tiết tăng nặng từ 02 tình tiết trở lên, và trong số các tình tiết giảm nhẹ đó, phải có ít nhất hai tình tiết được quy định tại khoản 1, Điều 51 của Bộ luật Hình sự.

Dù có vẻ máy móc, quy tắc này nhằm ngăn chặn sự khoan hồng một cách tùy tiện, tạo ra một hệ thống công lý minh bạch và dễ dự đoán hơn. Điều này thể hiện sự cần thiết phải duy trì tính nhất quán trên toàn hệ thống.

Những hướng dẫn mới này cho thấy một hệ thống pháp luật không chỉ tập trung vào việc trừng phạt, mà còn là một quá trình đánh giá chi tiết về hành vi, ý định và hoàn cảnh của con người. Pháp luật không ngừng phát triển để tìm ra sự cân bằng tốt hơn giữa công lý nghiêm minh và sự khoan hồng cần thiết.

📌Bài viết này mang tính chất tham khảo chung về các quy định pháp luật. Nội dung được dẫn chiếu có thể đã được sửa đổi, bổ sung, thay thế tại thời điểm Quý khách đọc bài viết. Để nhận được tư vấn pháp lý chuyên sâu và chính xác cho trường hợp cụ thể của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp với HÃNG LUẬT DUY TÍN. Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm và chuyên môn vững vàng, chúng tôi sẽ mang đến giải pháp toàn diện, đảm bảo tốt nhất cho mọi quyền lợi của bạn.

Thu Trang

———————————— 

HÃNG LUẬT DUY TÍN – Nhận niềm tin, Trao uy tín

Thông tin liên hệ:

☎ Hotline: 0913.210.284/ 0989.934.885

📩Email: luatduytin@gmail.com

🌐Website: https://luatduytin.vn/ 

📍Địa chỉ liên hệ: Tầng 1, số 2 ngõ 2 phố Trung Kính, phường Yên Hòa, TP Hà Nội.