Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng trách nhiệm hình sự mới được quy định cụ thể hóa, có ảnh hưởng như thế nào đến mức hình phạt?

Bằng Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP,  Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã chính thức thiết lập một ‘thước đo’ mới, chi tiết và minh bạch hơn cho công tác xét xử. Hãng Luật Duy Tín sẽ phân tích làm rõ về quy định mới này.

Ngày 30/9/2025, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2025/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự quy định tại Điều 51 và Điều 52 của Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017. Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 15/11/2025, được xem là một trong những văn bản hướng dẫn mang tính nền tảng, giúp bảo đảm sự thống nhất trong công tác xét xử và quyết định hình phạt đối với bị cáo.

Quy định mới này đã ảnh hưởng sâu sắc đến việc quyết định hình phạt, được thể hiện qua ba khía cạnh chính: hướng dẫn chi tiết các tình tiết giảm nhẹ, làm rõ các tình tiết tăng nặng, và quy định cụ thể về nguyên tắc tổng hợp các tình tiết khi lượng hình.

1. Về các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (Điều 51 Bộ Luật Hình sự 2015)

Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP đã hướng dẫn chi tiết toàn bộ các tình tiết giảm nhẹ tại khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, với những quy định rõ ràng về điều kiện áp dụng và ví dụ minh họa. Việc làm rõ các tình tiết này giúp Tòa án có căn cứ vững chắc hơn để giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo:

– Người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng: Nghị quyết xác định rõ cách xác định người phạm tội thuộc diện này, dựa trên kết luận của cơ quan chuyên môn y tế hoặc chứng nhận của cơ quan có thẩm quyền. Mức độ giảm nhẹ trách nhiệm hình sự sẽ phụ thuộc vào mức độ khuyết tật nặng, khuyết tật đặc biệt nặng của người phạm tội.

+ Người khuyết tật nặng là người suy giảm hoặc mất một phần chức năng, cần người theo dõi/chăm sóc hoặc suy giảm khả năng lao động từ 61% đến 80% .

+ Người khuyết tật đặc biệt nặng là người mất hoàn toàn chức năng, luôn cần người theo dõi/chăm sóc hoặc suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên.

– Người có bệnh làm hạn chế khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi: chỉ áp dụng tình tiết này nếu có kết luận của cơ quan chuyên môn xác định bệnh đó là nguyên nhân dẫn đến hạn chế khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Mức độ giảm nhẹ hình phạt phụ thuộc vào tính chất, mức độ bị hạn chế khả năng nhận thức và hoàn cảnh, nguyên nhân khách quan tác động.

– Người có công với cách mạng hoặc là cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ: Nghị quyết làm rõ phạm vi áp dụng, bao gồm cả trường hợp vợ/chồng liệt sĩ đã tái hôn nhưng vẫn thờ cúng liệt sĩ, hoặc người có công nuôi dưỡng liệt sĩ/thân nhân liệt sĩ. Đặc biệt, nếu người phạm tội đồng thời vừa là người có công với cách mạng vừa là cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ thì được coi là có 02 tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

– Các tình tiết giảm nhẹ khác tại Khoản 2 Điều 51 Bộ luật hình sự 2015, nghị quyết liệt kê 10 tình tiết có thể được xem xét là tình tiết giảm nhẹ tại Điều 3, bao gồm:

1. Người phạm tội đầu thú là trường hợp sau khi tội phạm hoặc người phạm tội bị phát hiện, người phạm tội tự nguyện ra trình diện và khai báo với cơ quan có thẩm quyền về hành vi phạm tội của mình.

2. Người phạm tội tự nguyện nộp lại ít nhất một phần hai số tiền thu lợi bất chính từ hành vi phạm tội hoặc tiền phạt bổ sung theo bản án, quyết định của Tòa án.

3. Phạm tội trong trường hợp vì phục vụ yêu cầu công tác đột xuất như đi chống bão, lụt, cấp cứu, chống dịch.

4. Người hoạt động kháng chiến giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc, làm nghĩa vụ quốc tế được cấp có thẩm quyền xác nhận, nhưng vì lý do khách quan chưa kê khai đề nghị nên chưa có Huân chương, Huy chương.

5. Người phạm tội có mẹ hoặc bà được Nhà nước tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng; có cha, mẹ, ông, bà được Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

6. Người phạm tội có cha, mẹ được tặng thưởng nhiều giấy khen, bằng khen về những thành tích xuất sắc trong công tác.

7. Người bị hại hoặc người đại diện của bị hại xin giảm nhẹ hình phạt cho người phạm tội trong trường hợp chỉ gây tổn hại về sức khỏe của người bị hại hoặc gây thiệt hại về tài sản.

8. Người bị hại cũng có lỗi hoặc thiệt hại do lỗi của người thứ ba.

9. Người phạm tội có từ 03 con nhỏ trở lên đều dưới 15 tuổi hoặc có con bị khuyết tật nặng trở lên, bị bệnh hiểm nghèo mà vợ, chồng không có công ăn việc làm, gia đình khó khăn được chính quyền địa phương xác nhận.

10. Tòa án có thể coi tình tiết khác là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định tại khoản 2 Điều 51 của Bộ luật Hình sự, nhưng phải ghi rõ lý do giảm nhẹ trong bản án. Việc áp dụng các tình tiết giảm nhẹ khác cần phải được xem xét thận trọng, chặt chẽ, tùy vào tính chất, đặc điểm của từng trường hợp cụ thể.

2. Về các tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự (Điều 52 Bộ luật hình sự 2015)

Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP làm rõ và mở rộng các tình tiết tăng nặng, dẫn đến việc áp dụng hình phạt nghiêm khắc hơn đối với các hành vi nguy hiểm.

– Phạm tội có tính chất chuyên nghiệp: Xác định rõ là khi người phạm tội thực hiện hành vi từ 05 lần trở lên (chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chưa được xóa án tích) và lấy khoản lợi bất chính thu được từ việc phạm tội làm nguồn thu nhập. Mức độ tăng nặng trách nhiệm hình sự phụ thuộc vào quy mô tổ chức, vai trò của từng người.

– Lợi dụng hoàn cảnh chiến tranh, tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh hoặc những khó khăn đặc biệt khác của xã hội để phạm tội: Đây là tình tiết mới được bổ sung/làm rõ. Tình tiết này được áp dụng khi người phạm tội lợi dụng các hoàn cảnh khó khăn đặc biệt của xã hội (như bão lũ, dịch bệnh, khủng hoảng lương thực) để thực hiện hành vi phạm tội.

– Dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tàn ác để phạm tội: Nghị quyết giải thích chi tiết các thủ đoạn này, ví dụ:

+ Tinh vi: Sử dụng cách thức phức tạp, kín đáo nhằm che giấu hành vi phạm tội, khiến nạn nhân hoặc người khác khó phát hiện.

+ Xảo quyệt: Sử dụng thủ đoạn dối trá, gian xảo tinh vi, công nghệ cao để thực hiện tội phạm, che giấu hoặc đổ tội cho người khác.

+ Tàn ác: Dùng thủ đoạn thâm độc, tàn nhẫn, man rợ gây đau đớn về thể xác hoặc tinh thần cho nạn nhân.

3. Nguyên tắc tổng hợp các tình tiết khi quyết định hình phạt

Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP quy định cụ thể nguyên tắc áp dụng tổng hợp các tình tiết, đặc biệt trong trường hợp Tòa án quyết định hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt:

– Quyết định dưới mức thấp nhất của khung hình phạt (Khoản 1 Điều 54 Bộ luật Hình sự 2015): Để áp dụng quy định này, số tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự phải nhiều hơn số tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự từ 02 tình tiết trở lên, trong đó phải có ít nhất 02 tình tiết giảm nhẹ quy định tại khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự.

– Xử lý trường hợp tình tiết định khung và tăng nặng trùng lặp: Nghị quyết hướng dẫn đảm bảo nguyên tắc không tính hai lần một yếu tố khi lượng hình.

+ Nếu tình tiết định khung đồng thời là tình tiết tăng nặng (quy định tại khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự 2015) nhưng không cùng một khoản định khung của điều luật, thì áp dụng tình tiết định khung cao nhất và các tình tiết còn lại không coi là tình tiết tăng nặng.

+ Nếu chúng cùng một khoản định khung, chỉ áp dụng 01 tình tiết định khung, và các tình tiết còn lại không coi là tăng nặng.

– Áp dụng nhiều tình tiết giảm nhẹ độc lập: Nếu người phạm tội bị bắt nhưng không chỉ khai nhận hành vi đã bị phát hiện mà còn tự thú khai báo hành vi phạm tội khác chưa bị phát hiện, họ sẽ được áp dụng 02 tình tiết giảm nhẹ là “thành khẩn khai báo” và “người phạm tội tự thú”.

📌Bài viết này mang tính chất tham khảo chung về các quy định pháp luật. Nội dung được dẫn chiếu có thể đã được sửa đổi, bổ sung, thay thế tại thời điểm Quý khách đọc bài viết. Để nhận được tư vấn pháp lý chuyên sâu và chính xác cho trường hợp cụ thể của mình, Quý khách vui lòng liên hệ trực tiếp với HÃNG LUẬT DUY TÍN. Với đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm và chuyên môn vững vàng, chúng tôi sẽ mang đến giải pháp toàn diện, đảm bảo tốt nhất cho mọi quyền lợi của bạn.

Thu Trang

————————————

HÃNG LUẬT DUY TÍN – Nhận niềm tin, Trao uy tín

Thông tin liên hệ:

☎ Hotline: 0913.210.284/ 0989.934.885

📩Email: luatduytin@gmail.com

🌐Website: https://luatduytin.vn/

📍Địa chỉ liên hệ: Tầng 1, số 2 ngõ 2 phố Trung Kính, phường Yên Hòa, TP Hà Nội.